جمهوری اسلامی ایران در سال 1968 معاهده NPT  را امضاء و در سال 1970 به عضویت آن در آمد و اولین کشور منطقه بوده که با استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای روی آورد و تاسیس سازمان انرژی اتمی در سال 1957 نشانه قدرت برنامه هسته ای ایران بوده و حتی در سال 1973 قرارداد پادمان با آژانس بین المللی انرژی اتمی  را امضاء نمود .

ابتکار ایران در سال 1974 مبنی بر ایجاد منطقه عاری از سلاح هسته ای در خاور میانه یک سیاست پیشرو در منطقه بوده و بر این امر تا کنون صحّه گذاشته است و از آنجائی که مواضع ایران در خصوص معاهده NPT لزوم امحاء سلاح های هسته ای و قرار دادن مهلت زمانی مشخص برای این منظور و لزوم نظارت بین المللی برای اقدامات خلع سلاح های دو جانبه کشورهای هسته ای و تقویت همکاری صلح آمیز بین المللی هسته ای و توازن پرداخت به سه رکن اصلی معاهده یعنی استفاده و همکاری صلح آمیز هسته ای ، خلع سلاح هسته ای و عدم اشاعه و تاکید بر جهان شمولی معاهده و به ویژه لزوم پیوستن رژیم صهیونیستی به عنوان یک قدرت غیر هسته ای و تاکید بر لزوم ایجاد منطقه خاور میانه عاری از سلاح های هسته ای است .

پروتکل 1925 ژنو ( 27 خرداد 1304 ) که در آن ممنوعیت به کار گیری سلاح های خفه کننده ، سمی یا سایر گازها و روش میکروبی در جنگ  ، معروف به پروتکل ژنو تلاش و جهت جهانی کردن ممنوعیت استفاده از سلاح های شیمیایی تلقی گردید و کاربرد سلاح های شیمیایی از سوی دیدگاه عمومی جهان متمدن محکوم شد و بر اساس سایر بندهای مقدماتی این پروتکل باید ممنوعیت این سلاح ها در کنوانسیون ها و توافق های پیشین به عنوان بخشی از حقوق بین الملل که وجدان و عملکرد دولت ها را به آن متعهد می نماید شناخته می شد.

در واقع با اجرایی شدن این پروتکل در سال 1928 تحول عظیمی در صحنه روابط بین الملل و در نتیجه آن در حوزه حقوق بین الملل رخ داد و آن پذیرش ناکارآمدی جنگ به عنوان ابزار مناسبی برای تحقق اهداف سیاسی بود که در بعد حقوقی با انعقاد پیمان بریان-کلوگ به ممنوعیت جنگ متعاقبا" به صورت مدون و به شکل تهعد قراردادی که تبدیل به قاعده آره حقوق بین المللی نیز گردید در منشور ملل متحد تبلور یافت.

اینک بعد از چند سال ژنو شاهد تحول عظیمی در ایجاد صلح جهانی و عدم اشاعه سلاح هسته ای و احترام متقابل و شناسایی حق قانونی بوده و خبر خوش آن به تمام دنیا مخابره شده است. و این بارقه را بوجود آورده که دیپلماسی چندجانبه و با رعایت احترام متقابل می توان دروازه اقتصاد ، صادرات و واردات را به سوی کشورها که امروزه همه به عنوان دهکده جهانی شناخته می شوند و بر اساس مادتین 55 و 56 منشور ملل متحد همه کشورها در ایجاد امنیت و صلح و بهبود زندگی تلاش کنند، نمایان می گردد.

آنچه هدف ایران در توافق نامه حاصل شد اصرار و پافشاری بر مواضع هسته ای و ایجاد صلح و امنیت که دارای دو بعد مهم و برجسته فقدان جنگ ، خون ریزی و ایجاد امنیت و آرامش و از میان بردن شرایط و زمینه جنگ و خونریزی است ، بوده و فعالیت های اقتصادی و اجتماعی و سازمان های چند جانبه در پی این دیپلماسی چند جانبه شکل گرفته و شادی را بین مردم جهان به وجود آورده است .

امروز ساز و کار نظارتی که در متن توافق نامه ژنو تصریح شده ، نوآوری معاهده عدم اشاعه است که هدف آن به منظور توسعه استفاده از انرژی صلح آمیز هسته ای و اطمینان از عدم انحراف آن است که ایران همواره بر آن تاکید داشته و از آن عدول نکرده است . و از سویی تاکید دوباره از حق برخورداری انرژی هسته ای برای مصارف صلح آمیز در مقده توافق نامه سوم آذر ماه 1392 ( 24 نوامبر 2013 ژنو) ناشی از بند 1 ماده 4 NPT است که ایران عضو معاهده بوده که در سال 1970 به عضویت آن در آمد . این نکته در توافق نامه نه تنها حق غیر قابل انتزاع کشورها برای دستیابی به انرژی هسته ای را به رسمیت می شناسد ، بلکه تصریح می کند که هیچ یک از مقررات مندرج در معاهده نمی تواند خدشه ای بر این حق وارد کند .

این امر در بند 3 ماده 3 معاهده  NPT در بحث نظارت مورد توجه قرار گرفته و تصریح شده که نظارت آژانس نباید به شکلی اعمال گردد که مانع از دست یابی کشورها به انرژی صلح آمیزهسته ای شود. بند 2 ماده 4 معاهده NPT از تاکید بر حق برخورداری از انرژی هسته ای برای مصارف صلح آمیز فراتر رفته و بر ضرورت همکاری در حوزه انتقال فن آوری صلح آمیز و همکاری بین المللی هسته ای غیر نظامی اصرار می ورزد. و در ماده 5 معاهده این امر به عنوان وظیفه ای برای کشورهای دارنده فناوری هسته ای در مقابل سایر کشورها به رسمیت شناخته شده که رعایت و تصریح آن در توافق نامه ژنو 2013 نشان از قدرت هسته ای ایران است .

از آنجایی که دوره نخست مذاکرات در مهر ماه 1382 ( اکتبر 2003 ) آغاز و 29 مهرماه 1382 در سعدآباد منجر به موافق نامه شده است و ایران سالها تلاش کرد که هدف اصلی موافق نامه صلح آمیز بودن هسته ای را محقق سازد و تا کنون هم موفق بوده است.

امروز دستیابی به توافق هسته ای ژنو 2013 تاثیر مثبت بر امنیت ثبات منطقه در خاور میانه داشته و حتی می توان گفت چون این توافق نامه شامل تدابیر توازن است در صحنه بین المللی تاثیر دارد و اعتماد سازی ایران به قوانین جاریه را بیشتر نمایان می سازد .

اگر با بینش و تدبیر و با بصیرت و با برنامه ریزی موشکافانه در مدت معین شده توافق عمل شود شاهد شکوفایی و رشد و توسعه خواهیم بود . و این توافق نشانه ایجاد روابط حسنه بین ایران و جهان است.

از آنجایی که در روند مذاکرات ویژگی های اساسی مشاهده شده و توافق در چند مرحله انجام شده نمی توان بخشی از آن را مصادره به مطلوب کرد  و بخشی دیگر را نامطلوب کرد . چرا که هر مرحله گاهی رو به جلو بوده و به پایان توافق منجر شده است و باید نگاه دقیق بر آن داشت که اجرا نکردن هر بخشی به معنای لغو کامل توافق است.

از آن جهت حسن نیت ایران با توجه به سوابق قبلی که دو سال غنی سازی اورانیوم را تعلیق کرد مشخص است و اعتماد سازی ایران برای آنان ثابت شده است و ایران بار دیگر با این توافق می خواهد به طرف مذاکره با اطمینان بیشتری بگوید که صداقت در گفتار و اجرای تعهدات دارد.

اگرچه می توان با دید حقوقی این مذاکرات را برد- برد محسوب نمود اما واژه های تعامل به جای تقابل و رونق اقتصادی و داشتن یک رویه مشخص شده حقوقی را می توان از نکات بارز این توافق نامه از نظر حقوق بین الملل دانست. قاعده یا روش یا سیاست غلط « فشار و مذاکره » که در عمل نتیجه ای جز بی اعتمادی و تنش را در بر نداشت ، جایگزین همکاری و مذاکره و احترام متقابل شد که این امر موجب افزایش مبادلات اقتصادی با توجه به متن توافق نامه ( پتروشیمی – نفت – خودرو – دارو و... ) بین ایران وسایر کشورهای جهان خواهد شد .

آنچه ماحصل نتیجه این مذاکرات می توان گفت ، شاهکاری تیم مذاکره با نظارت مقام معظم رهبری و تدبیر رئیس جمهور محترم ، یک توافق و موافقت نامه تاریخی ؛ آینده روشن و گام رو به جلو و استقامت ملت ایران اسلامی و به رسمیت شناختن حق مسلم ایران بدون شرط برای توسعه برنامه هسته ای صلح آمیز تحت کنترل های بین المللی سخت گیرانه دانست.

عادل روحي