با پیشرفت های تکنولوژیک اخیر و تولید و ساخت سلاح های مخرب تر آمار قربانیان هر روز افزایش چشمگیری نیز داشته است . و این مخاصمات مسلحانه به طور غیر قابل اجتنابی منجر به رفتارهای ناهنجار می گردد و نیروهای مسلح که مستقیماً درگیر جنگ هستند تنها کسانی نیستند که از نتایج آن آسیب می بیند ، در قلب صحنه نبرد این جمعیت غیر نظامی است که به طور فزاینده ای قربانی جنگ ها شده اند و بیشترین هزینه ها را پرداخته اند . بی شک اگر با موارد نقض حقوق بشر در کنوانسیون ژنو و پروتکل الحاقی به موقع و به درستی مقابله شود و مسببان آن تحت پیگرد و امور کیفری بین المللی قرار گیرند ، اعمال ضد بشری و نقض معاهدات بین المللی توسعه نخواهد یافت.

حقوق بین الملل بشردوستانه ، یکی از شاخه‌های حقوق بین‌الملل است که به دو موضوع کلی پرداخته و جهت رعایت این دو اصل کلی قوانین و مقرراتی را لازم‌الرعایه می‌داند.
موضوع اول این است که هنگام رخ‌داد یک درگیری مسلحانه، حق دولت‌ها در انتخاب روش‌ها و سلاح‌های جنگی نامحدود نبوده و آن‌ها فقط می‌توانند از روش‌ها و سلاح‌هایی استفاده کنند که رنج زاید و غیرانسانی ایجاد نکنند؛ موضوع دوم حمایت از حیات، سلامت و کرامت انسان‌هایی است که در درگیری مشارکت نکرده یا به مشارکت خود در درگیری پایان داده‌اند.

 حقوق بین الملل بشر دوستانه چیست؟

حقوق بین الملل بشر دوستانه بخش عمده حقوق بین الملل عمومی را تشکیل میدهد و شامل قواعدی است در حمایت از اشخاصی که در زمان مخاصمات مسلحانه در عملیات شرکت نمیکنند یا از آن کناره گیری کرده اند.حقوق بین الملل بشر دوستانه به عنوان حقوق مخاصمات مسلحانه یا حقوق جنگ نیز شناخته میشود و دو شاخه دارد:

1.قوانین ژنو که برای حمایت از افراد نظامی که دیگر در مخاصمه شرکت نمیکنند و اشخاصی که بطور فعال در مخاصمه شرکت نمیکنند،بوجود آمده است.

2. قوانین لاهه که حقوق و تعهدات متخاصمین را در عملیات نظامی تعیین میکند.(5)

  اصول اساسی حقوق بین المللی بشر دوستانه

در قرن هیجدهم ژان ژاک روسو با تنظیم اصل زیر در مورد جنگ میان کشور ها قاعده ای را بنا نهاد:

"جنگ بهیچ وجه رابطه ای میان انسان با انسان نیست، بلکه رابطه ای میان دولت هاست که در آن اشخاص بطور کاملا تصادفی دشمن یکدیگر می شوند؛ نه به عنوان انسان، نه به عنوان شهروند، بلکه به عنوان سرباز (...). از آنجا که هدف جنگ از بین بردن سرزمین دشمن است، تا زمانی که مدافعین کشور دشمن سلاح حمل میکنند ، کشتن آنها مشروع است. اما به محض اینکه تسلیم میشوند، دیگر دشمن یا نمایندگان دشمن نیستند و دوباره فقط انسان هستند و دیگر گرفتن جان آنها مشروع نیست.

در سال ۱۸۹۹فیودور مارتنز برای مواردی که تحت پوشش حقوق بشر دوستانه نیستند، اصل زیر را بیان کرد:

«(...) غیر نظامیان و مبارزین تحت حمایت و نفوذ اصول حقوق بین الملل ناشی از عرف و قواعد حقوق بشر می باشند.»

اصل فوق قبل از اینکه در پاراگراف 2 ماده 1پروتکل الحاقی 1977آورده شود بخشی از حقوق عرفی را تشکیل میداد.

در حالی که روسو و مارتنز اصول بشر دوستانه ای را پی ریزی کردند، اعلامیه سنت پترزبورگ بطور صریح و هم ضمنی اصول رجحان ،ضرورت نظامی و پیشگیری از آسیب های غیر ضروری را به شرح زیر بنا نهاد:

« با ملاحظه اینکه تنها هدف مشروعی که کشور ها باید در طول جنگ به آن پایبند باشند، تضعیف نیروهای نظامی دشمن است؛

با در نظر گرفتن اینکه برای این منظور کافی است  بیشترین تعداد ممکن انسان را از کار انداخت؛

با ملاحظه اینکه این هدف با بکارگیری سلاح هایی که بطور بی فایده رنج های اشخاص ناتوان را تشدید میکند یا باعث مرگ آنها میشود(...)؛

پروتکل های الحاقی 1977 این اصول، بویژه اصل رجحان را تایید میکنند:

«... طرفین مخاصمه باید در هر زمانی بین جمعیت غیر نظامی و مبارزین و بین اهداف آنها تمایز قائل شوندو بنابراین اقداماتشان را تنها علیه اهداف نظامی بکار گیرند.(ماده48 پروتکل 1 و ماده13 پروتکل 2).

نهایتا، اصل تناسب در پی ایجاد تعادل میان دو منفعت متضاد است که اولی بوسیله ملاحظات نظامی و دیگری بوسیله الزامات بشر دوستانه تعیین میشود.(2)

 مخاصمه میان چه کسانی صورت می گیرد؟

مخاصمه مسلحانه بین المللی به معنی جنگ میان نیروهای مسلح حداقل دو کشور است.

مخاصمه مسلحانه غیر بین المللی به معنی جنگ در سرزمین یک کشور بین نیروهای مسلح سازمان یافته و گروه های مسلح قابل شناسایی صورت میگیرد یا بین گروه های مسلحی که با یکدیگر مبارزه میکنند.

آشوب داخلی بمعنی نقض جدی نظم داخلی ناشی از اقدامات خشونت آمیز گروه های غیر نظامی است. (5)

 اگر حقوق بین الملل بشر دوستانه نقض شود، چه میشود؟

تعدادی از اقدامات وجود دارند که در صورت نقض حقوق بین الملل بشردوستانه مورد استفاده قرار میگیرند.بطور کلی طرف مقابل میتواند با تلافی کردن به اقدام ارتکاب یافته پاسخ گوید.اما تلافی علیه اشخاص و اعمال تحت حمایت همیشه ممنوع بوده است.جامعه بین المللی میتواند به وسیله تحمیل ضمانت اجراهای منشور ملل متحد، به آن اقدام پاسخ دهد.این ضمانت اجرا ها میتوانند اقتصادی، سیاسی و به عنوان آخرین راه حل نظامی باشند. (5)

 

مسئولیت های کشور ها طبق حقوق بین الملل چیست؟

با نگاهی به جهان امروز ، بوضوح می بینیم که بسیاری از کشور ها مکررا تعهدات بین المللی خود را نقض میکنند.طبق کدام اصول حقوقی کشور ها مسئول نقض حقوق بین الملل هستند و عواقب عدم ایفای مسئولیت آنها چیست؟

اصل اساسی «مسئولیت کشور ها» در حقوق بین الملل، مقرر میدارد که هر کشوری تعهدات بین المللی اش را نقض کند، باید مسئول اعمالش باشد.به عبارت دیگر ، مفهوم مسئولیت دولت بمعنی این است که کشور هایی که به تعهدات بین المللی خود احترام نمیگذارند،باید فورا اقدامات غیر قانونی شان را متوقف و خسارات زیاندیدگان را جبران کنند.

این یک اصل اساسی است که بخشی ار حقوق بین الملل عرفی را شکل میدهد و برای همه کشور ها الزام آور است.

قواعد مربوط به مسئولیت بین المللی کشورها،تعهدات کشوررا طبق حقوق بین الملل تعیین نمیکند. مثلا اینکه شکنجه ممنوع است یا آن کشور باید کمک های پزشکی به جمعیت غیر نظامی ارائه کند.این تعهدات در معاهدات بین المللی متعدد و حقوق عرفی بین المللی تعیین شده اند.قواعد مسئولیت بین المللی کشور ها صرفا زمانی اعمال میشوند که کشوری مسئول نقض تعهدات خود باشد یا نتواند از عهده ایفای مسئولیتش بر آید.

 کشورها در صورت نقض حقوق بین الملل بشر دوستانه چه باید کنند؟

اگر کشوری حقوق بین الملل را نقض کند باید فورا آن اقدام غیر قانونی را متوقف سازد و تضمین کند که در آینده مجددا مرتکب آن عمل نخواهد شد و مسئول جبران خسارات مادی و معنوی وارده نیز میباشد.(6)

 " جبران" به چه معناست؟

جبران میتواند به شکل استرداد ، غرامت، اعاده اعتبار، یا کسب رضایت باشد.

استرداد. بنا نهادن دوباره وضعیتی که قبل از نقض وجود داشته است، تا جایی که اساسا غیر ممکن نباشد یا با مانعی غیر مناسب برخورد نکند،چه با بازگرداندن موضوع یا پرداخت ارزش آن.مثال ها: آزاد کردن اشخاصی که غیر قانونی بازداشت شده اند یا  برگرداندن اموالی که غیر قانونی توقیف شده اند.

غرامت. غرامت مالی برای خسارات وارده( به علاوه ارزش چیزی که قابل استرداد نیست). این شکل از جبران  شامل جبران خسارات مادی است که قابل تقویم هستند مانند از دست دادن در آمد وهزینه درمان صدمات فیزیکی یا خسارات غیر مادی مانند از دست دادن فرصت تحصیلی .

اعاده اعتبار(توان بخشی). از آنجایی که پول هرگز نمی تواند صدمات روحی و روانی وارده در نتیجه نقض حقوق بین الملل بشردوستانه و حقوق بشر را جبران کند،توانبخشی  در روند بهبود قربانیان ممکن است صورت گیرد که شامل مراقبت های پزشکی و روان پزشکی و خدمات حقوقی و اجتماعی است.

کسب رضایت. اقرار به نقض ، ابراز تاسف یا عذر خواهی رسمی از طرف کشور  نقض کننده.(1)

 چه کسی حق درخواست جبران خسارت دارد؟

هم کشور ها و هم اشخاص قربانی میتوانند خسارت را از کشور مسئول بخواهند.

وقتی دو کشور درگیر در مخاصمه موافقتنامه صلح منعقد میکنند، حق درخواست خسارت قربانیان نمیتواند نادیده گرفته شود .این یک اصل مسلم حقوق بین الملل است که قربانیان جنگ میتوانند جبران خسارات وارده را درخواست کنند.

  جبران خسارت در کجا انجام میشود؟

حق قربانیان برای جبران خسارت هم در سطح ملی و هم در سطح بین المللی قابل اجراست.

*اشخاص میتوانند در دادگاه های ملی کشور قربانی،دادگاه های منطقه ای یا بین المللی،یا در موارد خاصی نزد دادگاهی در کشور ثالث ادعای خسارت کنند. مثلا ایالات متحده به اتباع خارجی اجازه میدهدعلیه  هر کشوری در دادگاه های ملی اش اقامه دعوا کنند.

*دعاوی بین دو کشور در دیوان بین المللی دادگستری اقامه میشود.

*کشورها میتوانند طی یک موافقت نامه دیوان داوری برای رسیدگی به اختلاف خود ایجاد کنند.

*جبران خسارت ممکن است در نتیجه قطعنامه شورای امنیت انجام شود که میتواند یک مکانیزم الزام آور برای جبران خسارت ایجاد کند.مثلا بعد از تجاوز عراق به کویت، کمیته غرامت سازمان ملل (UNCC) در نتیجه چنین قطعنامه ای ایجاد شد که عراق از آن طریق به شرکتها،کشورها و اشخاص بسیاری خسارت پرداخت کرد.

*کشور ها میتوانند برنامه ها و طرح هایی را برای جبران خسارت خود معرفی کنند. برای مثال آرژانتین بعد از دیکتاتوری نظامی ،در سال ۱۹۸۰چنین برنامه هایی را تنظیم کرد که از آن طریق تعداد بسیاری از اشخاص خسارات دریافت کردند..

در مورد کشور هایی که چندین بار قربانی تجاوز به حقوق بین الملل بشر دوستانه شده اند ، کمیسیون هایی برای رسیدگی به دعاوی آنها ممکن است تشکیل شود. این کمیسیون ها نهاد های قضایی نیستند تا با مجازات های کیفری سرو کار داشته باشند اما اجازه میدهند که قضایای مربوط به تجاوز و نقض در آنها مطرح شوند. برای مثال در آفریقای جنوبی بعد از نظام آپارتاید چنین کمیسیونی تشکیل شد.

 کشورها مسئول اقدامات چه کسانی هستند؟

تمام اقدامات اشخص باعث ایجاد مسئولیت بین المللی کشور نمیشود. برای اینکه کشوری مسئول باشد،تجاوز صورت گرفته باید به آن کشور مربوط باشد.به عبارت دیگر ، کشور مسئول عملی است که شخص متجاوز مرتکب شده است.

اقدامات نهاد های دولتی . سازمان ها یا موسسات وابسته به دولت ،بدون توجه به اینکه این اقدامات قانونی اجرایی یا قضایی باشند، مربوط به کشور هستند.

اقدامات نیروهای مسلح. اقدامات نیروهای مسلح و افرادی که با آنها همکاری میکنند، مستقیما مربوط به کشور ها ست و بنابر این  در هر حال کشور مسئول اقدامات آنهاست.

اقدامات اشخاص دارای مقام دولتی. همچنین اقدامات اشخاص یا نهاد هایی که رخی وظایف دولتی را انجام میدهند ، به کشور ارتباط دارد .

بطور کلی ، یک تجاوز تنها زمانی به کشور ارتباط دارد که ارگان یا شخص از اختیار خود تجاوز کند یا خارج از دستور عمل کند.

مطابق حقوق بین الملل بشر دوستانه، طرف یک منازعه مسئول تمام اقداماتی است که بوسیله اشخاصی صورت میگیرد که بخشی از نیروهای مسلح آن هستند.این امر نشان میدهد که کشور مسئول اقدامات شخصی نیروهای مسلح خود نیز میباشد.به عبارت دیگر، در زمان جنگ ، اگر مامورین نیروهای مسلح خارج از اختیارات مرتکب جرمی شوند، کشور مسئول میباشد. کشور ها بمنظور ایفای تعهد خود باید کنترل شدیدی را بر سربازان و نهادهای درگیر در یک مخاصمه مسلحانه اعمال کنند. آنها باید مواد  کنوانسیون را به نیروهای مسلح خود آموزش دهند. چرا که در غیر اینصورت قادر به اجرای آن نخواهند بود. ماده 1 کنوانسیون های ژنو بیان کننده یک اصل اساسی است که مقرر میدارد کشورها مسئول رعایت و تضمین رعایت کنوانسیون در تمام اوضاع و احوال میباشند.منظور از رعایت اینست که تمام تاسیسات دولتی و اشخاص و نهاد های تحت اختیار آنها باید مقررت کنوانسیون های ژنو را رعایت کنند.یک کشور مسئول اقدامات سربازانش درتعارضات  بین المللی مثلا برای حفظ صلح میباشد.در واقع کشورها مسئول هستند که مقررات کنوانسیون را در تمام مناطق تحت کنترلشان  رعایت کنند.(3)

  کشورها در برابر چه کسانی مسئول هستند؟

کشور ها مطابق منابع مختلف حقوق بین الملل هم در برابر کشور ها و هم در برابر اشخاص مسئولیت دارند.

کشور ها، نهاد های بین المللی دیگر و اشخاص از حقوق و وظایفی که بر اساس حقوق بین الملل دارند بهره مند هستند.وقتی کشورها تعهدات بین المللی خود را نقض میکنند ، این امر ممکن است هم به اشخاص و هم به کشورهای دیگر آسیب برساند. بنابر این در برابر موارد زیر مسئول است:

مطابق قوانین حقوق بشر در برابر اتباع خود و اشخاص تحت صلاحیتش؛

مطابق حقوق بین الملل بشر دوستانه ، در برابر غیر نظامیان و مبارزین کشور مقابل در طول مخاصمه؛

بر اساس اصول کلی حقوق بین الملل و کنوانسیون های دو جانبه و چند جانبه ای که امضاء و تصویب کرده اند، در برابر کشور های دیگر و سازمان های بین المللی( مثل سازمان ملل )؛

در ارتباط با قواعد بین المللی مهم مانند ممنوعیت نسل زدایی یا شکنجه، در برابر جامعه بین المللی.(3)

 کنوانسیون های ژنو کدام اند؟

در ۱۸۵۹یک تاجر سوییسی بنام هنری دونان پس از مشاهده جنگی خونین میان سربازان فرانسه و اتریش در محلی به نام سولفرینو ، به شدت تحت تاثیر خشونت و رفتارهای غیرانسانی انجام شده در این جنگ قرار گرفت و پس از خاتمه جنگ کتابی با عنوان «خاطرات سولفرینو» به رشته تحریر درآورد . او در این کتاب ضمن نکوهش رفتارهای غیرانسانی، پیشنهاد تصویب یک معاهده بین المللی برای کاهش خشونت در جنگها و فراهم آوردن زمینه امداد مجروحان و بیماران جنگها را ارایه داد . او همچنین پیشنهاد کرد که کمیته ای برای به اجرا گذاشتن این معاهده بین المللی ایجاد شود . پیشنهاد اول دونان منجر به تصویب کنوانسیون ژنو 1864 شد که پایه گذار حقوق بین الملل بشردوستانه معاصر بود و پیشنهاد دوم او سنگ بنای تاسیس کمیته بین المللی صلیب سرخ گشت . کنوانسیون ژنو 1864 به موضوع بهبود شرایط مجروحان در میدانهای نبرد محدود شد ، اما از آن پس دهها معاهده و سند بین المللی با مضامین حقوق بشردوستانه به تصویب دولتها رسید  که کنوانسیون های چهارگانه ژنو نیز از جمله آن موارد می باشند.

این کنوانسیون ها به شرح زیر می باشند.

 قرارداد (اول) ژنو براي بهبود شرايط مجروحين و بيماران نيروهاي مسلح در ميدان نبرد (۱۲اوت ۱۹۴۹) .

قرارداد دوم ژنو برای بهبود شرایط مجروحان،بیماران و كشتي شكستگان نيروهاي مسلح در دريا (۱۲ اوت ۱۹۴۹)

قرارداد (سوم) ژنو مربوط به رفتار با اسراي جنگي (۱۲ اوت ۱۹۴۹).

قرارداد ( چهارم) ژنو مربوط به حمايت از افراد غير نظامي در زمان جنگ (۱۲ اوت ۱۹۴۹).

پروتكل (دو) الحاقي به قراردادهاي چهارگانه ژنو مربوط به حمايت از قربانيان درگيريهاي مسلحانه غير بين المللي (۸ ژوئن ۱۹۷۷).

   زمینه اجرایی کنوانسیون  های چهارگانه ژنو

کنوانسیون های ژنو و پروتکل های آن ر مورد جنگ اعلام شده یا هر مخاصمه دیگری بین دویا تعداد بیشتری از طرفین کنوانسیون و پروتکل اول از آغاز چنین وضعیتی اعمال میشود، حتی اگر یکی از طرفین مخاصمه از طرف یکی از آنها به رسمیت شناخته نشده باشد.این موافقت نامه ها مخاصمات مسلحانه ای  که علیه تسلط استعمار و اشغال توسط بیگانگان و نظام های نژاد پرستانه در اعمال حق تعیین سرنوشت خود میجنگند، را نیز در بر میگیرد.

انتقام گیری و نقض قوانین در برابر هرگونه نقض و در جهت متوقف کردن آن ، علیه مجروحین ، بیماران ، کشتی شکستگان ،غیر نظامیان،اموال فرهدگی ممنوع است. این اقدامات فقط نسبت به متخاصمین مجاز است.

هدف کنوانسین های ژنو  حمایت از قربانیان  به نحوی است  که باید دور از هرگونه فشار برای صرفنظر کردن از حقوقشان قرار گیرند.بهمین دلیل است که این اشخاص در هیچ شرایطی از تمام یا بخشی از حقوقی که بوسیله کنوانسیون ها و پروتکل برایشان در نظر گرفته شده، چشم پوشی نمیکنند.اشخاص مزبور پرسنل پزشکی نظامی و غیر نظامی و مجروحین ، بیماران و کشتی شکستگان ،اسیران جنگی، بازداشت شدگان غیر نظامی ،اشخاص مقیم در سرزمین های اشغالی و خارجیان کشور درگیر جنگ می باشند.

اصل عدم چشم پوشی حقوقی را در بر میگیرد که  از قربانیان جنگ حمایت میکند.(مواد 7کنوانسیونهای 1،2،3، ماده 8 کنوانسیون  4و ماده1 پروتکل اول)

برای تضمین کنوانسیون های ژنو طرفین درگیر در جنگ باید با هم همکاری کنند و نظارت مقامات حمایت کننده را مثلا  کشور های بیطرفی که برای تضمین منافع طرفین درگیر مخاصمه در کشور دشمن  منصوب شده اند را بپذیرند.اگر چنین منصب هایی تعیین نشده باشد ، کمیته بین المللی صلیب سرخ به کشورهای درگیر در مخاصمه کمک میکند تا مقامات حمایت کننده را معرفی کنند(کنوانسیون 1،2،3 ماده8، کنوانسیون 4 ماده 9،پروتکل 1 ماده5).(2)

 1.کنونسیون دوم ژنو مربوط به وضعیت مجروحین،بیماران و کشتی شکستگان نیروهای مسلح در دریا

این کنوانسیون تقریبا  شبیه کنوانسیون اول است.تفاوت آنها در این است که کنوانسیون دوم مربوط به وضعیت مجروحین،بیماران و کشتی شکستگان نیروهای مسلح در دریا است اما کنوانسیون اول مربوط به وضعیت آنها در خشکی است.غیر از این مورد اصول بکار رفته در کنوانسیون شبیه هستندو قواعد یکسانی نسبت به اشخاص و اموال تحت حمایت با توجه به شرایط متفاوت موجود در روی زمین و در دریا اعمال میشوند(کنوانسیون ا و2ماده 13).

بخش 2پروتکل 1 این حمایت را نسبت به تمام مجروحین ،بیماران و کشتی شکستگان بدون توجه به اینکه غیر نظامی باشند یا از اعضای نیروهای مسلح ،قابل اعمال میداند(پروتکل 1 ماده8،34 ).(2)

 2.تعریف اشخاص تحت حمایت

منظور از عبارات «مجروح» و «بیمار» اشخاص نظامی یا غیر نظامی است که نیاز به مراقبت های پزشکی دارند و قادر به هیچ اقدام خصومت آمیزی نیستند.

منظور از اصطلاح «کشتی شکسته» اشخاصی است که در وضعیت خطرناکی در دریا گرفتار شده اند و هر گرفتاری دیگری در آبها که مانع از اقدام آنها به  هر عمل خصومت آمیز میشود.

هر فرد مجروح، بیمار یا کشتی شکسته صرفنظر از اینکه به کدام کشور تعلق دارد باید مورد احترام و حمایت قرار گیرد.(2)

باید در تمام وضعیت ها با آنها  انسانی برخورد شود و تا جای ممکن و با حداقل تاخیر مراقبتهای پزشکی و حمایت های مربوط به وضعیتشان را دریافت کنند.زنان باید با در نظر گرفتن وضعیت جسمی شان مورد حمایت قرار گیرند.

مبارزین مجروح ،بیمار یا کشتی شکسته  ای که اسیر می شوند ، اسیران جنگی میشوند و تا زمان استرداد مشمول مقررات کنوانسیون های 1، 2 و3 ژنو میباشند.

 3.جستجوی مجروحین، جان باختگان و مفقودین

در هر زمان، بویژه بعد از درگیری طرفین مخاصمه باید فورا از تمام روشهای ممکن برای جستجو و یافتن  مجروحین ، جان باختگان و کشتی شکستگان استفاده کنند .

 4.گزارش و انتشار اطلاعات

طرفین مخاصمه باید مشخصات مجروحین ، بیماران و جان باختگانی که در اختیارآنهاست ، را تاجایی که در دسترس باشد مانند تابعیت آنها، شماره ملی،نام و نام خانوادگی، تاریخ تولد ،محل اسارت و چگونگی اقدام ارتکاب یافته بوسیله آن شخص گزارش کنند.این اطلاعات باید در اسرع وقت در دیوان اطلاعاتی که در کنوانسیون سوم برای ارسال اطلاعات به طرف  مخالف در نظر گرفته شده است ، بویژه از طریق سازمان مرکزی ردیابی کمیته بین المللی صلیب سرخ((CTAمنتشر شوند( 16کنوانسیون1، 19کنوانسیون2).(2)

 کنوانسیون سوم ژنو مربوط به رفتار با اسرای جنگی

وضعیت اسرای جنگی بوسیله ماده 4 کنوانسیون سوم و ماده 43 و 44 پروتکل تعیین میشود. اصل کلی این است: هر عضوی از نیروهای مسلح طرف مخاصمه یک مبارز است و هر مبارز در صورتی که بوسیله طرف مقابل دستگیر شود یک اسیر جنگی است(4کنوانسیون3، 43و44 پروتکل).(2)

 1.حمایت از اسرای جنگی

در رابطه با اسرای جنگی اصل اینست که آنها در اختیار دشمن هستند اما باید در تمام اوضاع و احوال مورد احترام باشند(12 و 14 کنوانسیون3) .

با زنان باید با توجه به جنسیتشان رفتار شود و باید از حداقل رفتاری که با مردان میشود برخوردار باشند.بنابر این اسرای جنگی باید ازاهلیتی که در زمان دستگیری داشته اند  همچنان برخوردار باشند .با وجود محدودیت های تحمیل شده از طریق اسارت ، آنها باید همچنان از حقوق مدنی مطابق با قانون کشورشان برخوردار باشند(14،کنوانسیون3).

کشور بازداشت کننده مسئولیت زندگی و رفاه اسرا را به عهده دارد. زنان و کودکان زیر پانزده سالی که اسیر میشوند باید مورد احترام و توجه خاصی قرار گیرند و در برابر هرگونه ضرب و جرحی مورد حمایت قرار گیرند.دیگر اطلاعات در مورد اعمال این اصول در سر تیتر های زیر قرار میگیرند.176 و 77 پروتکل):

حق داشتن پناهگاه(25، کنوانسیون 3)

غذا(26و28کنوانسیون سوم)

لباس(27کنواسیون سوم)

بهداشت و مراقبت های پزشکی(29،30،31 کنوانسیون سوم)

انتقال(12،46،48 کنوانسیون سوم)

اسرای جنگی تنها به کشوری که طرف کنوانسیون است و بعد از اینکه کشور بازداشت کننده موافقت کرده که کشور مربوطه میخواهد و میتواند کنوانسیون را اعمال کند منتقل می شوند.(2)

 2. شرایط اخلاقی و روانی بازداشتگاه

کنوانسیون تنها مربوط به شزایط فیزیکی بازداشتگاه نیست. بسیاری از مواد مربوط به وضعیت اخلاقی و روانی بازداشتگاه می باشند.آنها تنها با مذهب ، فعالیت های فکری و ورزشی سروکار ندارند ريا، بلکه به فعالیت هایی که برای حفظ  عزت نفس آنها لازم است و مانع از خستگی و بطالت آنها میشود، نیز ارتباط دارند.در اعمال این اصول، کنوانسیون مقرراتی را در مورد مسائل زیر بیان میکند:

مذهب(34،35 کنوانسیون سوم)

فعالیت های فکری و ورزشی(38کنوانسیون سوم)

کار(49،50،51،57 کنوانسیون سوم)

دارایی و درآمد(18،28،59،60،61،62 کنوانسیون سوم)

مکاتبه(71،74،76 کنوانسیون سوم)؛ اسرای جنگی باید بدون هزینه پستی حق ارسال و دریافت نامه داشته باشند.

 کمک

 اسرای جنگی باید حق دریافت کمک داشته باشند.این کمک ها میتواند فردی یا جمعی باشد.اما کنوانسیون کمک های قابل توزیع میان تمام زندانیان را ترجیح میدهد (72،کنوانسیون سوم).

محموله های کمکی از صادرات ، فروش و استفاده های مانند آن معاف هستند(74،75،کنوانسیون سوم).(2)

 انضباط

 برای تضمین انضباط هر کمپ اسرا تحت نفوذ یک مامور منصوب از طرف کشور بازداشت کننده قرار میگیرد.(39،کنوانسیون سوم)

این مامور باید کاملا با مفاد کنوانسیون و مقررات پروتکل آشنا باشد. متن کنوانسیون و پروتکل ممکن است به زبان زندانیان به کمپ نیز ارسال شود(40،41،کنوانسیون سوم، 83 پروتکل اول).(2)

 فرار یا تلاش برای فرار

 کنوانسیون مواد بسیاری در ارتباط با فرار یا تلاش جهت فرار دارد.مجازات در برابر فرار ممنوع شده است. ممکن است علیه کسانی که فرار میکنند از سلاح استفاده شود اما این استفاده ها صرفا به عنوان آخرین دستاویز بکار گرفته شوند(91،92،93 ،42کنوانسیون سوم).(2)

 ضمانت اجرا ها

کنوانسیون مقرر میدارد اسرای جنگی تحت حقوق قوانین و ضمانت اجراهای کشور بازداشت کننده هستند(82،کنوانسیون سوم).در در تعیین مجازات جزایی یا تادیبی برای اسیری که جرمی مرتکب شده است ،کشور بازداشت کننده تضمین میکند مقامات صالح اجرا کننده مجازات ،اعمال مجازات تادیبی را به مجازات جزایی ترجیح میدهند(83،کنوانسیون سوم).

دستور مجازات تادیبی تنها توسط فرمانده کمپ یا مامور گماشته او صادر می شود.

مگر در موارد خاصی ، مجازات قضایی در دادگاه نظامی تعیین میشود.

لازم به ذکر است که اسیری که مورد رسیدگی قضایی قرار میگیرد ، حتی اگر محکوم شود، همچنان مشمول کنوانسیون است(85کنوانسیون سوم).

مجازات مرگ برای جرائم مستوجب اعدام در نیروهای مسلح کشور بازداشت کننده تعیین میشود دادگاه باید این واقعیات که اسیر تبعه کشور بازداشت کننده نیست و هیچ وابستگی با آن ندارد و در نتیجه اوضاع و احوال خارج از کنترلش در اختیار آن قرار دارد را قبل از صدور حکم مرگ در نظر گیرد(100کنوانسیون سوم).(2)

 کنوانسیون چهارم ژنو مربوط به حمایت از افراد غیر نظامی

اصل اساسی این است : در هر مخاصمه مسلحانه حق طرفین در انتخاب ابزار ها و روشهای جنگ نامحدود نیست.در قاعده کلی از این اصل ناشی میشود.اولی استفاده از سلاح های جنگی موشک ها و ابزار هایی که موجب وارد شدن صدمات غیر ضروری میشوند را ممنوع میسازد .دومی برای حمایت از جمعیت و اموال غیر نظامی ، طرفین مخاصمه را در هر زمانی به متمایز کردن جمعیت نظامی و مبارزین و نیز اموال غیر نظامی و اهداف نظامی متعهد میکند.(2)

 تعریف غیر نظامی و اموال غیر نظامی

هر شخصی که عضو نیروهای مسلح نیست یا وضعیتش مشکوک است  غیر نظامی شناخته می شود .جمعیت غیر نظامی تمام اشخاصی که غیر نظامی هستند را شامل میشود(50پروتکل1)

اموال غیر نظامی به هر آنچه که با  هدف نظامی  مورد استفاده قرار نمی گیرد ، گفته میشود.بنابر این تجهیزات نظامی ، مسیری که اهمیت استراتژیک دارد ، ساختمانی غیر نظامی که تخلیه شده و توسط نظامیان اشغال می شود، اموال غیر نظامی نیستند.در مورد تردید ، اموالی که معمولا برای استفاده های غیر نظامی اختصاص داده میشود ، غیر نظامی است و نباید مورد حمله قرار گیرند(52پروتکل1).(1)

 حمایت از اشخاص و اموال غیر نظامی

ممنوعیت حمله به اشخاص و اموال غیر نظامی شامل هر اقدام خشونت آمیز ی است که از روی دفاع یا به عنوان جرم صورت گیرد. حملات یا تهدیداتی که به قصد ارعاب جمعیت غیر نظامی صورت گیرد نیز ممنوع شده است(49،51،52 پروتکل 1).

ممنوعیت شامل حملاتی است که بدون تبعیض صورت میگیرند.

انتقال جمعیت غیر نظامی نباید در جهت اهداف نظامی باشد.(3) 

حفاظت خاص از اموالی معین

اموال فرهنگی باید تحت حمایت های خاصی باشند. بناهای تارخی، مکان های عبادی ،نباید مورد حمله قرار گیرندیا مورد استفاده نظامیان قرار گیرند(53،پروتکل ا).(3)

 پروتکل  های الحاقی مربوط به حمایت از قربانیان مخاصمات مسلحانه غیر بین المللی

قواعد کلی مخاصمات مسلحانه غیر بین المللی مربوط به موارد زیر است:

الف. هر وضعیتی که در سرزمین یک کشور بدون تردید خصومت آمیز باشد و میان نیرو های مسلح و گرو های سازمان یافته مسلح صورت گیرد.

ب. وضعیتی که نیروهای مخالف تحت فرماندهی  فرمانده ای سازماندهی میشوند و چنین نفوذی را بر بخشی از سرزمین اعمال میکنند.(2)

  ماده3 مشترک در چهار کنوانسیون

ماده 3 مشترک در هر چهار کنوانسیون نسبت به مخاصمات مسلحانه ای با ویژگی غیر بین المللی اعمال میشود  که در سرزمین یکی از کشورهای طرف کنوانسیون رخ میدهد.در چنین مواردی باید با اشخاصی که هیچ نقش فعالی در اقدامات خصمانه نداشته اند ، مثل اعضای نیروهای مسلحی که سلاح هایشان را زمین گداشته اند ، به شکل انسانی رفتار کرد.

ماده 3 که گفته شده به خودی خود یک کنوانسیون کوچک در کنوانسیونی بزرگتر است، بیان میکند که چه چیز هایی حداقل رفتار انسانی را تشکیل میدهند.ارتکاب اقدامات زیر علیه اشخاص فوق الذکر باید در هر زمان و مکان ممنوع باشد:

-        وارد ساختن لطمه به حق حیات ، بویژه قتل عمد از هر نوع آن ، قطع عضو، رفتار های ظالمانه و شکنجه

-        گروگان گیری

-        هتک حرمت و بویژه رفتار های تحقیر کننده

-        تعیین مجازات و اعدام بدون حکم قبلی(3)

  منابع  فارسی

1.محمود مسائلی ،عالیه ارفعی. جنگ و صلح از دیدگاه حقوق و روابط بین الملل

 

 منابع انگلیسی

2.ICRC. Publication 1988 ref.0365. Basic Rules of the Geneva conventions and their additional protocols.

 3.ICRC . Publication.2002.INt.humaniterian law,Answer to your questions.

 4. Markus Rau, German Law Journal,vol.07.No.07.State liability for violations of IHL-The Distimo case befor the German Federal Constitutional Court.

 5.William R. pace and Nicole DEller World order,2005.vol36,No4.Preventing future genocide.

 6.www.diakonia.se