مقدمه: • از زماني كه كشورهاي جهان، توسعه و پیشرفت را هدف اساسي خود قرار دادند، برنامه ریزي به عنوان یك فن براي نیل به اهداف جلوه گرشد تا بتواند كوششها و فعالیت هاي توسعه را هماهنگ با محیط زیست جهت دهي نماید، به نحوي كه استفاده بهینه و مطلوب از محیط زیستدر جهت توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي و در نتیجه تداوم حیات در پهنه سرزمین كشور كه همان هدف توسعه پایدار و حفظ محیط زیست است، حاصل شود. این برنامه ها نیز به اقتضاي شرایط سیاسي،اقتصادي و فرهنگي هر كشور، شكل و مفهوم خاصي به خود گرفتند ودر پرتو آنها، كشورها به موفقیت هایي نائل شدند. اوج توجه به مفهوم ونقش برنامه ریزي به قرن بیستم باز مي گردد، چنانچه، ما بیش از هرزمان دیگر شاهد تاكید و امعاء نظر در كاربرد برنامه ریزي درتصمیمات كلان ملي و بین المللي در همه سطوح ميباشیم. به تعبیري دیگر، بشر امروز توانسته است از طریق برنامه ریزي شریان اداره اموال، زندگي و آینده خود را در دست گیرد. از آنجائي كه یك برنامه، متعلق به یك دوره زماني و مكاني خاص است، لذا، توجه به شرایط و ویژگي هاي محیطي وبه ویژه محیط زیست، ضروري به نظر مي رسد. به نحوي كه، هرگونه تغییر در شرایط محیط زیست، مي تواند، تاثیرمستقیمي بر زندگي انسانها داشته باشد، به همین دلیل• هر روز نقش محیط زیست در برنامه هاي توسعه پررنگ تر مي شود.                                             •        توسعه و مسائل زيست محيطي • بحرانها و مشكلات موجود در محیط زیست زاییده تمدن بشري است. انسان به دلیل قدرت خلاقیت و همچنین فكر واندیشه خود توانسته بر طبیعت فایق آمده و از آن بهره برداري نماید، امّا به دلیل محدود بودن اطلاعات و آگاهي ها و عدم شناخت پیچیدگي و روابط متقابل طبیعي لطماتي،بر محیط زیست وارد آمده است، به نحوي كه با پیشرفت علم و تكنولوژي بر میزان آلودگیها وتخریب منابع نیزافزوده شده است.   •– الزامات ايجاد حقوق بين الملل محيط زيست • در یکی از دیالوگ های ماندگار سینما، انسان به ویروس تشبیه می شودکه به هر محیطی که وارد م یشود تمام منابع اطراف خود را مصرف می کند و محیط اطراف خود را برای رفاه خود به نحو قابل توجهی نابود می کند. نگاهی به تحولاتی که زمین از زمان توسعه صنعتی ازسرگذرانده است، این ادعا را تایید می کند. انسان چشم بر اهمیت طبیعت بسته و ب یحساب در حال مصرف کردن از آن است. • اما در نیمه های قرن بیستم و زمانی که بشر به عمق فاجعه ای که زمین به سوی حرکت به سوی آن است آگاه شد، سعی کرد که با سامان دادن تلا شهای ملی و بین المللی، راهکاری را برای حفاظت از محیط زیست پیش بینی کند.   • محيط زيست برنامه ای • از زماني كه مشكلات زیست محیطي دركشورهاي صنعتي ظاهر گشت، كشورها نیاز به حفظ و حراست از محیط زیست و منابع طبیعي را دریافتند كه شروع این جریان به اوایل دهه1960 باز مي گردد. • تجلي بارز آن را مي توان در كنفرانس استكهلم در ژوئن سال 1972 شاهد بود، چنانچه در این كنفرانس براي اولین بار توجه به محیط زیست برنامه اي مورد امعاء نظر قرار گرفت و شالوده و اساس برنامه ریزي در جهت حفظ و حراست از محیط زیست و منابع طبیعي به صورت مستقیم ریخته شد• و در اصول چهارم، هشتم و پانزدهم بیانیه كنفرانس مذكور به صورت غیر مستقیم، ضرورت و اهمیت برنامه ریزي در جهت حفاظت از منابع طبیعي، حفاظت حیات وحش و زیستگاه آن،توسعه اقتصادي - اجتماعي، دستیابي به مدیریت منطقي تر منابع و بهبود محیط زیست مورد تاكید قرار گرفت. • به تبع این كنفرانس، برنامه محیط زیست ملل متحد را مي توان نام برد كه در دسامبر همان سال به ) (UNEP تصویب مجمع عمومي سازمان ملل متحد رسید، كه یكي از اركان برنامه فوق،پشتیباني مالي فعالیت ها و برنامه هاي زیست محیطي است.   سابقه توجه جامعه بین المللی به مسایل سلامت افراد و زیست محیطی و مشارکت ایران • حفاظت از انسان و محیط زیست در برابر مواد شیمیایی وتجهیزات آلوده کننده یکی از موضوعات مهم دستور کار جامعه بین المللی در عصر حاضر می باشد. تدوین معاهدات وکنوانسیون های الزام آور حقوقی در زمینه حفاظت از انسان ومحیط زیست روند پر شتابی را در پیش گرفته است و دراین زمنیه کشورهای جهان سوم از جمله کشورمان، ناچار به پیوستن به این روند می باشند امروزه مصنوعات مربوط به انسان و محیط زیست و مواد لوکس و تزئینی و الکترونیکی، تنهامختص کشورهای توسعه یافته نیست.   کنوانسيون های بين المللی زيست محيطی و مشارکت ايران رشد روزافزون آلودگی و تخریب محیط زیست و بروز بحران های پی درپی زیست محیطی باعث شد دولت ها از حدود چهار دهه قبل به طور جدی به تکاپو افتاده تا چاره یی بیندیشند. به این ترتیب تاکنون حدود 280 معاهده و موافقت نامه بین المللی و منطقه یی در زمینه حفاظت محیط زیست و مسائل مرتبط با آن منعقد جنبه جهانی داشته و مابقی منطقه یی است. عزم جهانی برای حفاظت محیط زیست با تشکیل نخستین کنفرانس جهانی کنوانسیشده است که « سازمان ملل متحد درباره انسان و محیط زیست معروف به کنوانسیون شده است از این میان حدود 70 در سال » کنوانسیون و پروتکل ون استکهلم 1972 در سوئدجنبه عینی پیدا کرد، به طوری که حق برخورداری انسان از محیط زیست سالم هم طراز با حقوق بشر شناخته شد. در این میان ایران نیز به تعدادی از کنوانسیون هاو پروتکل ها پیوست و سازمان حفاظت محیط زیست به عنوان مرجع ملی، اجرای اکثر آنها را بر عهده دارد • به همین دلیل تاکنون حدود 280 معاهده و موافقت نامه بین المللی و منطقه یی در زمینه حفاظت سلامت انسان ومحیط زیست و مسائل مرتبط با آن منعقد شده است . • ، حدود 70 کنوانسیون، جنبه جهانی داشته و مابقی منطقه یی است. • نخستین کنفرانس جهانی سازمان ملل متحد درباره انسان و محیط زیست معروف به "کنوانسیون استکهلم" در سال 1972 در سوئد جنبه عینی پیدا کرد. •ایران نیز به تعدادي از کنوانسیون ها و پروتکل ها پیوست و سازمان حفاظت محیط زیست به عنوان مرجع ملی، اجراي اکثر آنها را عهده دار شد.   • کنوانسيون تغيير آب و هوا کنوانسیون تغییرات آب و هوا با نام رسمی کنوانسیون ساختاری سازمان ملل» ریو « درباره تغییرات اقلیم، یکی از مباحث مهم همایش زمین یا اجلاس در سال 1992 در خصوص محیط زیست و توسعه محسوب می شود. این کنوانسیون در سال 1992 میلادی در نیویورک منعقد شد. بر اساس پیمان موردنظر، کشورهای عضو مسوولیت های مشترک اما متمایز و متفاوت برعهده دارند. آنچه در این کنوانسیون به عنوان اساسی ترین الزام برای کشورهای توسعه یافته از اولویت برخوردار است، عبارت است از اینکهسطح انتشار گازهای گلخانه یی توسط آنها در دو دهه اول سده2000 میلادی به سطح سال 1990 برگردانده و تثبیت شود. که قانون الحاق ایران به این کنوانسیون شامل 26 ماده وضمایم آن در6 خرداد 1375 به تصویب مجلس ودر 13 خرداد همان سال به تایید شورای نگهبان رسید.   • کنوانسيون رامسر کنوانسیون مربوط به تالاب های مهم بین المللی به ویژه تالاب های زیستگاه پرندگان آبزی کنوانسیون تالاب ها,معروف به کنوانسیون رامسر در سال 1350 در شهر رامسر ایران باحضور 18 کشور جهان مورد تصویب قرار گرفت. این کنوانسیون نخستین معاهده نوین جهانی بین الدولی پیرامون حفاظت و بهره برداری منطقی از منابع طبیعی است و هم اکنون 134 عضو رسمی را در سراسر دنیا شامل می شود. لازم به توضیح است که قانون الحاق ایران به این کنوانسیون در 14 خرداد 1364 به تصویب مجلس ودرتاریخ 25 خردادهمان سال به تصویب شورای نگهبان رسید.   • کنوانسيون سايتيس CITES کنوانسیون تجارت بین المللی گونه های حیوانات و گیاهان وحشی درمعرض خطر انقراض و نابودی در سال 1352 در واشنگتن امریکا موردتصویب قرار گرفت. هدف این معاهده، اطمینان از آن است که تجارت حیوانات وحشی و گونه های گیاهی ارزشمند و در خطر انقراض، بقای آنها را دستخوش تهدید نکند. این کنوانسیون هم اکنون 160 کشور را به عنوان عضو رسمی دارد. باید توجه کرد هیچ یک از گونه های تحت حفاظت این کنوانسیون از زمان به اجرا درآمدن این پیمان بر اثر تجارت معدوم نشده و سال ها است که این معاهده در شمار مهمترین و پردامنه ترین پیمان نامه های بین المللی بوده است. گفتنی است قانون الحاق ایران به این کنوانسیون درتاریخ 11 اسفند 1383 به تصویب مجلس رسیده ودر 20 خرداد 1386 به تایید شورای نگهبان رسید.   • کنوانسيون وين برای حفاظت از لايه ازن با توجه به ضرورت پيش بينی چاره و راهکارهايی برای پيشگيری از تخريب لايه ازن، در سال 1985 میلادی برابربا) 1366 هجری شمسی( به دعوت سازمان ملل متحد، نمایندگان 21 کشور جهان و کشورهای عضو جامعه اروپا در وین پایتخت اتریش، گرد هم آمدند و مفاد معاهده یی راکه کنوانسیون وین نامیده شد، تدوین کردند.   • کنوانسيون CEP )دريای خزر( با توجه به اهمیت زیست بوم دریای خزر و شرایط نامطلوب حاکم بر آن،کشورهای ساحلی این دریا با همکاری برنامه محیط زیست سازمان ملل UNEP اقداماتی را برای برقراری یک چارچوب مناسب حقوقی- قانونی جهت حفاظت از این دریا آغاز کردند. براساس مفاد این کنوانسیون،کشورهای ساحلی منطقه یی برای حفظ محیط زیست دریای خزر در زمینه جلوگیری، کاهش و کنترل آلودگی، جلوگیری از ورود، کنترل و از بین بردن گونه های مهاجم، موارد اضطراری زیست محیطی، حفاظت ونگهداری و احیا و منابع زنده دریایی و مدیریت مناطق ساحلی دریای خزرهمکاری خواهند کرد.که سرانجام درتاریخ 13 آبانماه 1382 کنوانسیون حفاظت از محیط زیست دریای خزرمتشکل از 37 ماده امضاوپساز 90 روزاز تاریخ سپردن سند تاسیس لازم الاجرا شد.   • کنوانسيون جلوگيری از آلودگی دريايی مواد این کنوانسیون در سال 1972 ) 1351 شمسی) درشهر لندن به امضای نمایندگان تعدادی از کشورها رسید ودولت ایران در سال 1375 شمسی با تصویب مجلس به آن پیوست. هدف از تصویب این کنوانسیون، کنترل وجلوگیری از آلودگی دریایی ناشی از تخلیه و دفع مواد زائدو تشویق و حمایت از انعقاد قراردادها و توافقنامه هایمنطقه یی مکمل این کنوانسیون است.   • کنوانسيون تنوع زيستی کنوانسیون تنوع زیستی CBD ، بخشی از روند کنفرانس سازمان ملل متحد در خصوص محیط زیست و توسعه به شمار می رود. این معاهده در سال 1992 در ریودوژانیرو امضا و در سال 1993 لازم الاجرا شد و هم اکنون 184 عضو دارد. این کنوانسیون بر مبنای سه هدف اصلی حفاظت از تنوع زیستی، بالابردن ظرفیت کاربرد پایدارآن و سهیم شدن عادلانه در منافع حاصل از استفاده ذخایر ژنتیکی تشکیل شد. ایران در خرداد 1375 به طور رسمی به این کنوانسیون پیوست و نسبت به تعیین راهبردها و برنامه اقدام ملی در خصوص حفاظت از تنوع زیستی که جزء یکی از الزامات ناشی از پیوستن به این پیمان بود، اقدام کرد. • کنوانسيون منطقه يی کويت کنوانسیون منطقه یی کویت برای همکاری درباره حمایت و توسعه محیط زیست دریایی و نواحی ساحلی خلیج فارس، دریای عمان و قسمتی ازدریای عرب در برابر آلودگی شکل گرفت. این یک کنوانسیون منطقه یی بین دولت های بحرین، ایران، عراق، کویت، عمان، قطر، عربستان وامارات متحده عربی است که درسال 1989 میلادی درکویت تنظیم گردید.وایران در 2 اسفند 1368 به این کنوانسیون با قیدشرط)حق جمهوری اسلامی ایران برای انعقاد قراردادهای دوجانبه منطقه ای محفوظ است(رسما ملحق شد.جلوگیری ازآلودگی محیط زیست دریایی منطقه مشترک بین کشورهای مذکور توسط نفت یا سایر مواد مضر یا سمی ناشی از فعالیت های انسان درخشکی و یا در دریا مهمترین هدف این کنوانسیون بود.   .  پروتکل کارتاهنا پروتکل ایمنی زیستی یا کارتاهنا در سال 2000 میلادی در» مونترال «  کاناد ا به تصویب نمایندگان کشورهای عضو رسید. براساس موادی از کنوانسیون تنوع زیستی، کاربری سالم و بی خطر روش های فناوری زیستی )بیوتکنولوژی (به نحوی که این روش ها و یا فرآیند آنها تاثیر زیانباری بر محیط زیست نداشته باشد، مورد تاکید قرار گرفته و از تعهدات کشورهای عضو شمرده شده است.   • کنوانسيون حمايت از ميراث طبيعی این کنوانسیون در سال 1972 در شهر پاریس به تصویب رسید. عمده ترین نکته مورد نظر کنوانسیون این است که ویرانی یا انهدام هر قسمت از میراث فرهنگی و طبیعی موجب فقر شدید میراث همه جهان می شود و باید به عنوان میراث جهانی بشریت حفظ شود. • کنوانسيون بيابان زدايی هدف از این کنوانسیون بیابان زدایی و کاهش اثرات خشکسالی در کشورهایی است که به طور جدی با خشکسالی و بیابان زایی به خصوص در آفریقا مواجه هستند. از این طریق اقدام موثر در تمام سطوح، با حمایت همکاری های بین المللی وترتیبات مشارکت در چارچوب یک رویه جامع همسو با دستورکار و به منظور کمک به دستاوردهایی توسعه پایدار در مناطق آسیب دیده صورت می گیرد.   •  كنوانسيون روتردام  ( اعلام رضايت قبلي جهت تجارت بين المللي مواد شيميايي خطرناك صنعتي و آفتكش هاي كشاورزي ( : تجارت مواد شیمیائي خطر ناک در چارچوب کنوانسیون روتردام تحت نظارت و باکنترل بوده و به جزء مصارف آزمایشگاهي مصرف آنها محدود شده است. هدف ازاین کنوانسیون تقسیم مسئولیت و تلاش براي همكاري میان كشورهاي عضودرتجارت بین المللي مواد شیمیائي خطرناك به منظور حفظ سلامت بشر و محیط زیست است. برنامه محیط زیست سازمان ملل ) UNEP (و سازمان خواربار جهاني ) (FAO درسال 1998 متن كنوانسیون روتردام را تهیه نمود و در 24 فوریه 2004 تصویب ودر جهان لازم الاجرا گردید. جمهوري اسلامي ایران نیز در خرداد ماه 1381 به کنوانسیون مذکور ملحق شد تعداد اعضاء كنوانسیون در حال حاضر 140 کشوراست.در حال حاضر تجارت بین المللی 40 ماده شیمیایی و آفت کش خطرناک تحت مفاد قانون کنوانسیون روتردام در كشور تحت نظارت و کنترل می باشد. سازمانحفاظت محیط زیست و سازمان حفظ نباتات مراجع ملي ذیصلاح این كنوانسیون هستند.   • كنوانسيون استکهلم در خصوص آلاينده هاي آلي پايدار (POPs) : هدف از این کنوانسیون ممنوعیت ومحدودیت تولید، مصرف، صادرات وواردات آلاینده هاي آلي پایدار (POPs) ، نظارت بر جابجایي، نگهداري ودفع مناسب این مواد به منظور حفاظت ازسلامت انسان و محیط زیست در برابر این آلاینده هامي باشد. کنوانسیون استهکلم در تاریخ 22 مي سال2002 تصویب و كشور جمهوري اسلامي ایران در خرداد ماه سال1385 رسما به کنوانسیون مذکور ملحق گردید. 12 ماده قبلي بعلاوه 9ماده جدید از گروه آلاینده هاي آلي پایدار مشمول مفاد كنوانسیون استكهلم كه تولید و خرید و فروش تركیبات فوق ممنوع مي باشد.پسماندهاي اینگونه تركیبات نیز مي بایست به روشهاي صحیح زیست محیطي مدیریت شده و در صورت نیاز به امحاء آنها در خارج از كشور ، مفاد كنوانسیون بازل در خصوص آنها اجراء مي شود.   • كنوانسيون بازل (کنترل نقل و انتقالات فرامرزی پسماندهای خطرناک و نظارت بر دفع زیست محیطی آنها) :                    حمل و نقل جاده اي و برون مرزي پسماندهاي خطرناک و دفع اصولي آنهادر چارچوب قوانین ومقررات کنواسیون بازل تحت کنترل مي باشد و هدف از آن ایجاد یك حاكمیت جامع برحمل و نقل و امحاء پسماندهاي خطرناك وسایر انواع پسماندهابه منظورحفاظت از سلامت انسان و محیط زیست دربرابر اثرات سوء و یا مدیریت غیر اصولي آنها است. این كنوانسیون در22 مارس سال 1989 توسط برنامه محیط زیست سازمان ملل " UNEP "به تصویب كشورهاي مختلف رسید و در 5 مي سال 1992 در جهان لازم الاجرا گردید. تعداد اعضاء كنوانسیون درحال حاضر 175 کشور است. کشور جمهوري اسلامي ایران درتاریخ 1371/10/15 به عنوان عضورسمي به كنوانسیون ملحق شد   • سایكم ) رهیافت راهبردی مدیریت بین المللی مواد شیمیائی موسوم به سایکم (SAICM) : كنوانسیون هاي بازل ، روتردام واستكهلم به همراه IFCS ، كدهاي FAO و سیستم هماهنگ بین المللي وسایر برنامه هاي ایمني شیمیایي همگي هم به دولت ها و هم گروههاي فعال مردمي در جهت تقویت ایمني شیمیایي كمك مي كند. با توجه به اینكه هر یك از آنها به تنهایي كاستي هایي داشته و یا همه آنها با هم كاملا دنیا را به سمت تحقق اهداف برنامه ایمني شیمیایي هدایت نمي كند راهبرد استراتژیك جهت مدیریت بین المللي مواد شیمیایي با عنوان سایكم یا SAICM تهیه گردید. اعتقاد مراكز دولتي و هم NGO مبني بر قدیمي بودن قوانین دهه 1970 و نیاز به یك بازنگري جامع وبرنامه ریزي جدید منجر به ایجاد یك راهبرد استراتژیك جهاني به منظور مدیریت بین المللي مواد شیمیایي به نام سایكم شد • درسال 2002 دراجلاس جهاني توسعه پایداركه در ژوهانسبورگ برگزار شده بود مدیریت صحیح مواد شیمیایي در یكي از بخش هاي آن دیده شد و دولتها ملزم به ایجاد برنامه راهبردي استراتژیك براي مدیریت جهاني مواد شیمیایي شدند. هدف جهاني از آن تولید و مصرف مواد شیمیایي به گونه اي كه اثرات سوء و مشخص آنها بر سلامت انسان و محیط زیست تا سال 2020 به حداقل ممكن برسد. در همین ارتباط در اولین نشست برگزار شده توسط یونپ در دبي در سال 2006 سایكم مورد موافقت همه دولت هاي شركت كننده در اجلاس مذكور از جمله كشور ایران واقع گردید. • برنامه فلزات سنگین دفتر مواد شیمیایي یونپ : برنامه جیوه ) كنوانسيون جيوه( : پیرو توافق کشورها ی مشارکت کننده در برنامه داوطلبانه جیوه مربوط به برنامه محیط زیست سازمان ملل در خصوص ضرورت ایجاد "سازو کار حقوقي الزام آوربین المللی برای جیوه" ، نشست مذاكراتي بین الدولی از سال 2010 رسما آغاز شده تاطي این نشست ها ) 5 نشست تا سال 2013 ( سند مربوط به جیوه تهیه و نهایي گردد. طي این مذاكرات چگونگی ایجاد این سازوکار مورد بحث و تبادل نظر قرار خواهد گرفت. لذا پیش بیني مي شود حداقل تا پایان سال 2013 كنوانسیون جیوه شكل بگیرد. مهمترین موضوعات مطرح شده شامل : حذف جیوه از واحد های قدیمی تولید کلرآلکالین پتروشیمی ها ، جیوه در بخش صنایع و تجهیزات پزشکی ، آمالگام هاي جیوهاي ، معادن استخراج طلا ، صنایع ذوب فلزات ، صنایع آهن و فولاد ، سوخت هاي فسیلي با تاكید بر زغالسنگ ، پسماندهاي جیوه )شهري ، صنعتي ( ، سموم جیوه اي وپاكسازي سایت هاي آلوده مي باشد. همچنین پیرو برنامه جیوه برنامه سرب و كادمیم یونپ نیز شروع شد و در حال حاضر اسناد فني در ارتباط با آلودگي این عناصر وتركیبات آنها ، اثرات آنها بر محیط زیست و سلامت انسان ها و راهكارهاي حذف وكاهش آنها در حال تهیه و نهایي شدن است.                   • تحلیلي بر پدیدۀ ریزگردها • هرچند که گرد و غبار در سالهای اخیر به کلانشهرها هم رسیده اند و اکنون دیگر تنها شهرهای مرزی با این معضل دست به گریبان نیستند بلکه مدت هاست ریزگردها تا درون یخچال های تهرانی ها هم نفوذ کرده است. • به گزارش خبرگزاري محیط زیست ایران قائم مقام سازمان حفاظت محیطزیست در این باره گفته که تعداد استان هاي درگیر پدیده گرد و غبار از 3استان در سال 83 به 25 استان افزایش یافته است. دکتر علي محمد شاعري در نخستین همایش هم اندیشي بی نالمللي ریزگردها با منشاء طبیعي در ایران که در کرمانشاه برگزار شد افزود: ریزگردها چند سالي است که سلامت مردم ایران و عراق را تهدید کرده است و در کشور ایران نیز به مروراستانهاي بیشتري را متاثر مي کند.وي تصریح کرد: در سال 1383 تنها 3استان در کشور از پدیده گرد و غبار متاثر بودند که چهار سال بعد به 18استان و در سال 1390 به 25 استان افزایش یافته است.   • تفاوت توفان هاي ماسه اي با ريزگردها توفان هاي ماسه اي نمی تواند بيشتر از ارتفاع 2 تا 3 متري بالاتر بروند و به صورت افقي نيزحركت زيادي ندارند، اما گرد و غبارهاي ناشي از رس، به علت این كه ابعاد آنها 2هزارم میلی متر است، مي تواند صدها متر به صورت عمودي بالا بروند و هزاران كیلومتر نیز افقي جابه جا شود و به بلای بزرگی برای مردم حتی آن سوی قاره ها تبدیل شوند.   • عوامل ايجاد ريزگردها: در ایجاد پدیده شوم ریز گرد عوامل بسیاری دخیل هستند و سالها زمان سپری شده است تامنطقه وسیعی از خاورمیانه شامل جنوب ایران ، عراق ، کویت ، عربستان و حتی سوریه وشمال و شمال شرق افریقا دچار تغییرات اقلیمی گردد و نتیجه آن خشک شدن بستر رودخانه ها و تالابها ، از بین رفتن باغات و استپ ها ، تشکیل کویر ، گسترش بیابان و ایجاد محلهای وسیع برای تاخت و تاز باد و برداشت ریزگرد و انتشار آن در منطقه ای وسیع شامل کشورهای ذکرشده در بالا گردد. اما در تشدید گرد و خاک سالهای گذشته چند نظریه قابل طرح است که بصورت خلاصه بیان می شود : • ایجاد گرد و خاک را می توان به دو عامل نسبت داد: • - عامل طبيعی - عامل انسانی • تالابهای خشک شده، منشأ ريزگردها خشک سالی در منطقه و کم آب یا بی آب شدن تالاب هایی که در مسیربادهای جنوب غربی قرار داشته اند هم البته در تشدید تاثیرات گرد وغبار موثر بوده است. دکتر حسین آخانی، پژوهشگر منابع طبیعی و استاد دانشگاه تهران در گفتگو با همشهری درباره منشأ ریزگردها تصریح کرد: تقریبا همه دستاندرکاران دولتی و اغلب رسانه ها بانامیدن پسوند عربی از مسئولیت برخورد با ریزگردها شانه خالی می کنند اما گروه اندکی از کارشناسان ضمن آنکه منکر منشأ خارجی بخشی از ریزگردها نیستند با مستندات علمی اعتقاد دارند که از بین بردن تالا بها، دریاچه ها و رودخانه ها در حوضه های آبریزبین النهرین )میانرودان(، کرخه و کارون و همچنین تمامی حوضه های آبریز داخلی، از ارومیه گرفته تا بختگان و هامون، یکی از مهم ترین عوامل گسترش ریزگردها در خاورمیانه است.   وعده ها و اقدامات مسئولین و واکنش نمایندگان در برابر پدیدۀ ریزگردها • گرچه رئیس سازمان حفاظت محی ط زیست برای پاسخگویی به معضل ریزگردها در مجلس حاضر شد اما او ترحیج داد بخشی از صحبت های خود را محرمانه و پیش از آغاز جلسه علنی بیان کند. محمد جواد محمدی زاده در عین حال طی سخنانی ضمن تشریح اقدامات سازمان متبوع خود برای مقابله با ریزگردها، خواستار حل مشکل ساختاری مدیریت منابع از سوی مجلس شد و از تهیه دو طرح داخلی و منطقه ای برای حل مشکل ریزگردها نیز خبرداد. آنطور که در گزارش مهر آمده است وی با بیان اینکه ه ماکنون 23 استان کشور درگیر این مشکل هستند، گفت: 90 درصد از این مشکل مربوط به خارج از کشور) 70 درصد عراق و30 درصد سوریه و عربستان( و تنها 10 درصد این مشکل مربوط به مشکلات داخلی است که دراین رابطه مشغول رایزنی با کشورعراق هستیم ولی متاسفانه تعهدی که عراقی ها برای مقابله با پدیده ریزگردها داشتند، هنوز انجام نشده است. ما از همه ظرفیتهای قانونی برای رفع این مشکل استفاده می کنیم. نه تنها سازمان حفاظت محیط زیست بلکه وزارت امور خارجه هم مذاکراتی با نوری مالکی در تهران داشت و از وی خواسته شد تا عراقی ها این کار را تسریع دهند. وی افزود: علاوه بر این با دبیر کل کنوانسیون مبارزه با بیابان زایی سازمان ملل متحد نیز مذاکراتی صورت گرفت و از ایشان خواسته شد؛ فشارهای بین المللی را برای متقاعد کردن عراق ها بیشتر کنند تا برای این موضوع منابع بگذارد و کار را تسریع کنند. لذا هر تلاشی برای رفع پدیده ریزگردها انجام می دهیم و امیدواریم به ثمر برسد به گفته وی کشور ما در چندسال اخیر دچار خشکسالی های طولانی بوده است.   • قول نوری مالکی در اجلاس نم برای مهار ريزگردها علی محمد شاعری قائم مقام سازمان محیط زیست نتایج مذاکرات با نخست وزیر عراق در اجلاس سران غیرمتعهدها را مثبت ارزیابی می کند ومی گوید: در دیدار مفصلی که بین رئیس سازمان محیط زیست و نخست وزیر عراق صورت گرفته مسائل و مشکلاتی که ریزگردها در عراق برای کشور های همسایه از جمله ایران ایجاد کرده به طور کامل شرح داده شده و درخواست انجام همکاری بیشتر عراق برای مهار ریزگردها مطرح شد.وی در گفت وگو با مهردر مورخۀ 11/06/91 با اشاره به طرحی که توسط ایران تهیه و در اختیار وزارت کشاورزی و محیط زیست عراق قرار داده شده می گوید: از سازمانهای بین المللی مانند یونامی ) دفتر هماهنگ کننده همکاری های بین المللی در عراق( و یونپ خواسته شد با نظارت بیشتر بر اجرای این طرح در عراق روند مهار ریزگردها را در این کشور تسریع کنند. به گفته شاعری، در حال حاضر مهمترین علت ایجاد ریزگردها در عراق عدم مدیریت منابع آب است و نه کمبود منابع آب و با بهبود این مدیریت که نیاز به هزینه های کلان هم ندارد ظرف 5 تا 10 سال آینده می توان ریزگردها را در عراق به طور کامل مهار کرد.قائم مقام سازمان محیط زیست با اشاره به قول های مساعد نخست وزیر عراق مبنی بر همکاری بیشتر این کشور در مهار ریزگردها می افزاید: ایران آمادگی خود را برای هرگونه همکاری فنی و تا حدودی همکاریهای اعتباری با عراق را در جهت کاهش ریزگردها اعلام کرد. وی می گوید: نصب سیستم های پایش ریزگردها و مقابله با پدیده بیابانزایی دریک میلیون هکتار از اراضی عراق با ایجاد پوشش گیاهی، احیای 7 میلیون نخل که در جنگ تحمیلی از بین رفت، مالچ پاشی و پخش سیلاب از مواردی است که ایران با عراق همکاری می کند. در این اجلاس با سازمان های بین المللی برای تأمین اعتبار مورد نیاز برای مهار ریزگردها در عراق نیز مذاکرات مثبتی انجام شد. • جان کلام اينکه: این ها البته تنها اظهار نگرانی های ابراز شده در مورد نفس به شماره افتاده مردم از "غبارعربی" نیست، اما مشخص نیست اگر پس از گذشت بیش از هفت سال از آغاز بحران ریزگرد ها، اکنون که کار به صحن علنی و غیر علنی مجلس رسیده است، چند سال دیگر زمان لازم است تا بودجۀ آن تامین گردد و چه زمانی باید بگذرد تا منطقه امن شود و دیپلماسی خارجی کارگر بیفتد و برداشت آب ترکیه و سوریه از سرچشمه های دجله و فرات کنترل شود و چقدر قربانی داده شود که این مهما نهای ناخوانده لنگرشان را بکشند و این خانه را ترک کنند تاشاید مردم مظلوم جنوب بتوانند دوباره نفسی بکشند و پر واضح میباشد که هزینۀ اینگونه تعلل ها اینست که میبینیم: شیوع بیماریهای ناشناخته، تعطیلی پی در پی مدارس در استا نهای درگیر،لغو پروازها و تعطیلی ادارات و مراکز علمی صنعتی و اقتصادی، اثرات نامطلوب روی زمین و دریا و محصولات کشاورزی، آسیب به کارخانه های صنعتی، مهاجرت مردم از استان های درگیر به استان های مجاور و پیامدهای اجتماعی و چالشهای قومیتی و تغییر مخرب بافتهای جمعیتی و کاهش سرمایه اجتماعی و.... • پایان محمد کاظم زاده  --